Problemy z płynnością rzadko zaczynają się w chwili, gdy przedsiębiorstwo całkowicie przestaje regulować zobowiązania. Wcześniej mogą pojawić się mniej oczywiste sygnały: coraz dłuższe oczekiwanie na należności, konieczność przesuwania terminów płatności, finansowanie bieżącej działalności kolejnym zadłużeniem czy malejąca rezerwa gotówkowa. W polskich realiach prawnych szczególne znaczenie ma rozróżnienie pomiędzy przejściowym pogorszeniem kondycji przedsiębiorstwa, zagrożeniem niewypłacalnością oraz stanem niewypłacalności w rozumieniu Prawa upadłościowego.
Pojedyncza faktura zapłacona po terminie nie oznacza automatycznie niewypłacalności. Większą uwagę powinny zwrócić zjawiska powtarzające się przez kolejne okresy, zwłaszcza gdy firma ma coraz większą trudność z jednoczesnym regulowaniem zobowiązań wobec dostawców, banków, pracowników czy podmiotów publicznoprawnych. Kluczowa jest obserwacja płynności finansowej, a nie tylko wyniku wykazywanego w rachunku zysków i strat. W takiej sytuacji doradca restrukturyzacyjny może uczestniczyć w analizie położenia przedsiębiorstwa i możliwych instrumentów przewidzianych przez prawo. Znaczenie ma przy tym nie tylko aktualna wysokość zobowiązań, ale również terminy ich wymagalności, prognozowane wpływy i możliwość finansowania działalności w następnych miesiącach.
Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których przedsiębiorca zaczyna regularnie wybierać, które zobowiązania zapłaci w terminie, a które musi przesunąć na później. Niepokojące może być także korzystanie z kolejnych źródeł finansowania wyłącznie po to, aby pokrywać bieżące koszty, przy jednoczesnym braku perspektywy odbudowania nadwyżki pieniężnej. Powtarzające się zatory płatnicze są istotnym sygnałem ostrzegawczym, zwłaszcza gdy towarzyszy im spadek przychodów albo wzrost kosztów stałych. Trzeba jednak odróżniać problemy z płynnością od ustawowej niewypłacalności. Prawo upadłościowe wiąże niewypłacalność między innymi z utratą zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych i ustanawia domniemanie dotyczące opóźnienia przekraczającego trzy miesiące.
Prawo restrukturyzacyjne przewiduje możliwość prowadzenia postępowania wobec dłużnika niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością. Za zagrożonego niewypłacalnością uważa się dłużnika, którego sytuacja ekonomiczna wskazuje, że w niedługim czasie może stać się niewypłacalny. Nie trzeba więc czekać na faktyczną niewypłacalność, aby analizować możliwość wykorzystania rozwiązań restrukturyzacyjnych. Wczesna reakcja daje przede wszystkim więcej czasu na rozpoznanie przyczyn trudności, przygotowanie prognoz i ocenę realności dalszego prowadzenia przedsiębiorstwa. Nie oznacza to, że każde pogorszenie wyników uzasadnia wszczęcie formalnego postępowania. Niekiedy wystarczające mogą okazać się działania organizacyjne, finansowe lub negocjacyjne podejmowane poza postępowaniem restrukturyzacyjnym.
Ocena kondycji przedsiębiorstwa powinna opierać się na danych, a nie jedynie na ogólnym przekonaniu, że firma „ma problemy”. Potrzebne są informacje o zobowiązaniach wymagalnych i przyszłych, należnościach, przepływach pieniężnych, majątku oraz kosztach prowadzenia działalności. Szczególne znaczenie ma prognoza przepływów pieniężnych, pokazująca, czy przedsiębiorstwo będzie w stanie finansować działalność i regulować płatności w kolejnych tygodniach oraz miesiącach. Warto przeanalizować również umowy kredytowe i leasingowe, zabezpieczenia ustanowione na majątku, należności sporne, zaległości publicznoprawne oraz kontrakty mające istotny wpływ na przychody. Takie zestawienie pozwala lepiej określić, czy problem ma charakter krótkotrwały, czy wynika z trwałej nierównowagi finansowej.
Pełniejszy obraz wymaga zestawienia długów z aktywami oraz kosztami niezbędnymi do utrzymania przedsiębiorstwa. Należy uwzględnić nie tylko saldo zobowiązań, lecz także ich terminy, zabezpieczenia i konsekwencje niewykonania poszczególnych umów. Sama wartość majątku nie przesądza o płynności firmy, ponieważ posiadane nieruchomości, maszyny czy zapasy nie zawsze można szybko zamienić na środki potrzebne do regulowania bieżących należności. Istotna jest również struktura kosztów stałych: wynagrodzenia, czynsze, raty finansowania, energia czy inne wydatki konieczne do kontynuowania działalności. Analiza powinna zatem obejmować zarówno bilans majątkowy, jak i zdolność przedsiębiorstwa do generowania gotówki.
Zakres możliwych działań zależy od przyczyn i skali trudności. Przedsiębiorca może analizować między innymi możliwość ograniczenia kosztów, sprzedaży zbędnych aktywów, poprawy ściągalności należności, zmiany warunków finansowania lub prowadzenia rozmów z wierzycielami. Dobór rozwiązania wymaga oceny konkretnej sytuacji, ponieważ działanie korzystne dla jednego przedsiębiorstwa może być nieodpowiednie dla innego. Jeżeli sytuacja wskazuje na zagrożenie niewypłacalnością, można również przeanalizować przesłanki i konsekwencje dostępnych postępowań restrukturyzacyjnych. Prawo restrukturyzacyjne przewiduje postępowanie o zatwierdzenie układu, przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe oraz postępowanie sanacyjne, które różnią się przebiegiem i zakresem dostępnych instrumentów.
Sygnałem do pilnego uporządkowania sytuacji może być utrata możliwości terminowego regulowania wielu wymagalnych należności, wypowiedzenie istotnego finansowania, rozpoczęcie egzekucji albo gwałtowny spadek wpływów zagrażający bieżącej działalności. Nie należy ignorować ryzyka niewypłacalności, ponieważ wraz z pogłębianiem się trudności zakres realnie dostępnych działań może się zmniejszać. Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, w której istnieją przesłanki do uznania przedsiębiorcy za niewypłacalnego. Wówczas analiza nie powinna ograniczać się do pytania o restrukturyzację, lecz obejmować także obowiązki wynikające z Prawa upadłościowego, w tym – zależnie od statusu dłużnika i okoliczności – obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym terminie.
Punktem wyjścia jest ustalenie struktury zobowiązań, majątku, przychodów, kosztów oraz postępowań prowadzonych przez wierzycieli. W przypadku przedsiębiorstwa istotne są także perspektywy kontynuowania działalności i zdolność do generowania środków potrzebnych do wykonywania ewentualnego układu. Analiza powinna obejmować przyczyny problemów finansowych, ponieważ samo przesunięcie terminów spłaty nie usuwa źródła trudności. Znaczenie mogą mieć między innymi utrata kluczowego kontrahenta, niekorzystna struktura finansowania, wzrost kosztów albo nadmierne zadłużenie inwestycyjne. Dopiero zestawienie danych prawnych i ekonomicznych pozwala ocenić, czy istnieją podstawy do rozważenia restrukturyzacji, działań pozasądowych lub innych rozwiązań odpowiednich dla danej sytuacji.
Pogorszenie płynności nie musi automatycznie oznaczać niewypłacalności ani konieczności rozpoczynania formalnej restrukturyzacji. Jest jednak sygnałem, którego nie warto oceniać wyłącznie przez pryzmat aktualnego salda rachunku. Analiza zobowiązań, przepływów pieniężnych, majątku i perspektyw działalności pozwala ustalić, czy problemy są przejściowe, czy przedsiębiorstwo zbliża się do stanu wymagającego działań przewidzianych prawem. Im wcześniej zostaną uporządkowane dane i ocenione możliwe scenariusze, tym więcej czasu pozostaje na świadome podjęcie decyzji dostosowanej do rzeczywistej sytuacji firmy.
Nie. Już pojedyncze zobowiązanie, które zaczyna sprawiać trudności w spłacie, może być sygnałem do przeanalizowania sytuacji finansowej. Warto reagować zanim zadłużenie zacznie narastać.
Nie. Możliwości postępowania zależą od sytuacji konkretnej osoby lub firmy. W niektórych przypadkach możliwe jest podjęcie działań jeszcze przed wystąpieniem niewypłacalności.
Pomocne są informacje dotyczące dochodów, zobowiązań, prowadzonych egzekucji oraz posiadanego majątku. Im pełniejszy obraz sytuacji, tym łatwiej ocenić dostępne opcje.
Tak. Wiele osób szuka pomocy właśnie na etapie pojawiających się trudności finansowych, zanim dojdzie do wszczęcia postępowań egzekucyjnych.